Πέθανε άραγε ο καπιταλισμός; - Παραφράζοντας τον Churchill...

Ακόμα κι αυτήν την στιγμή, θα υπάρχει κάποιος οικονομικός σχολιαστής εκεί έξω που θα γράφει μια βαρυσήμαντη ανάλυση για το περιβόητο «τέλος του καπιταλισμού». Αναμφισβήτητα, τους τελευταίους 15 μήνες –από τότε δηλαδή που έσκασε η πρώτη βόμβα μεγατόνων με τα μαντάτα για την επενδυτική τράπεζα Bear Sterns- είναι αναρίθμητες οι φωνές, ειδικών και μη, που σπεύδουν, άλλοι ως πανηγυρίζοντες ρεμβασιστές κι άλλοι ως απλοί μάντεις των καιρών, να ενταφιάσουν το καπιταλιστικό σύστημα. Μάλιστα ορισμένοι, όπως ο νομπελίστας Joseph Stiglitz, προχωρούν κι ένα βήμα παραπέρα, τονίζοντας ότι εξ’αιτίας της κρίσης δεν έχασε την αξιοπιστία του μόνο το καπιταλιστικό σύστημα, αλλά κι η γενέτειρα χώρα του, οι Η.Π.Α.!!

Είναι αλήθεια πως δεν είναι η πρώτη φορά που αναγγέλεται με τυμπανοκρουσίες το τέλος του καπιταλιστικού μοντέλου ανάπτυξης. Παρόμοιοι «επιτάφιοι ύμνοι» έχουν ψαλλεί σε ουκ ολίγες παλαιότερες περιπτώσεις κρίσεων, όπως το χρηματιστηριακό κραχ του 1987 κι η ασιατική κρίση στα τέλη των 90ς. Και παρ’ολο που μπορεί πολλοί να αντιτείνουν οτί η σημερινή κρίση είναι πολλαπλάσιας επικινδυνότητας, αξίζει να αναρωτηθεί κανείς, πώς είναι δυνατόν να λησμονούνται τα τεράστια άλματα προόδου των παγκόσμιων κοινωνιών, ιδιαίτερα τις τελευταίες δεκαετίες. Με την εφαρμογή ποίου δηλαδή οικονομικού συστήματος επετεύχθει η πρωτοφανής ανάπτυξη χωρών όπως η Κίνα, η Ινδία κι η Βραζιλία, καθώς κι η επιτυχημένη έξοδος των χωρών της Ανατολικής Ευρώπης από το κομμουνιστικό έρεβος; Υπό την παντοκρατορία ποίου οικονομικού μοντέλου εξήλθαν από τα όρια της φτώχειας 400 εκ. άνθρωποι μόνο στην Ασία κι η άνοδος του μέσου παγκοσμίου εισοδήματος την τελευταία πενταετία ήταν η μεγαλύτερη όλων των εποχών ξεπερνώντας το 3%;

Γεγονός αποτελεί οτι αν κάποιος ξεπεράσει τις οποιεσδήποτε ιδεολογικές αγκιλώσεις, θα οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι τα αίτια της οικονομικής κρίσης είναι αρκετά, είναι πολύπλοκα, αλλά δεν έχουν να κάνουν με το καπιταλιστικό σύστημα αυτό καθ’αυτό. Πρώτιστα, η κρίση δεν έχει να κάνει με το οικονομικό σύστημα, αλλά με το χρηματοπιστωτικό. Όπως έχει παρατηρηθεί και σε παρελθούσες περιπτώσεις, σε καιρούς ευφορίας, υψηλής ανάπτυξης και τεχνολογικών καινοτομιών, το σύστημα σταδιακά οδηγείται σε φαινόμενα εύκολου χρήματος κι ακόμα πιο εύκολων πιστώσεων. Στην συγκεκριμένη περίπτωση, τα μοιραία λάθη ήταν οτί, από την μία η υπερβολική επανάπαυση των υπευθύνων (βλ. τον επί 15ετίας πρόεδρο της FΕD, Alan Greenspan) κι η επιμονή στην χαλαρή νομισματική πολιτική (χαμηλό βασικό επιτόκιο), και από την άλλη η άγνοια πολλών παικτών του συστήματος για τις πραγματικές «δυνατότητες» των ρηξικέλευθων χρηματοοικονομικών εργαλείων τους (κάτι που ο David Brooks των NY Times χαρακτήρισε ως «ηλιθιότητα»), οδήγησαν στην υπερβολική μεγένθυση της δημιουργηθείσας φούσκας, με άμεσο αποτέλεσμα την γιγάντωση των συνεπειών από το αναπόφευκτο σκάσιμό της.

Αναμφίβολα, μεγάλο είναι και το μερίδιο της κυβερνητικής ευθύνης. Χαρακτηριστικά, στην περίπτωση των Η.Π.Α., η ρίζα του προβλήματος υπήρξε η φούσκα στην αγορά ακινήτων. Και σε αυτήν την περίπτωση, είναι αναντίρρητο το γεγονός ότι η προώθηση των υπερβολικά εύκολων στεγαστικών δανείων με προγράμματα του στυλ «ίσες ευκαιρίες στην στέγαση για όλους», υπήρξε βασική πρωτεραιότητα τόσο της κυβέρνησης Clinton όσο και αυτής του Bush. Κι οι δύο με στόχο προφανή μικροκομματικά οφέλη, ωθούσαν τις ελεγχόμενες από το Κογκρέσο Fannie Mae και Freddie Mac σε ανεξέλεγκτες δανειοδοτήσεις χωρίς ουσιαστικά αντικρύσματα. Κι ακόμα κι όταν οι φούσκες έσκασαν, η βίαιη κρατική παρέμβαση, υπό την μορφή της σωτηρίας της Bear Sterns, ήταν αυτή που οδήγησε στα χειρότερα – στις φθινοπωρινές καταρρεύσεις των Lehman Brothers και AIG.

Πέρα από τους δύο προαναφερθέντες παράγοντες, αν κανείς εμβαθύνει μπορεί να αντιληφθεί κι επιπρόσθετα στοιχεία που ενίσχυσαν τον δριμύ χαρακτήρα της παρούσας κρίσης. Ζώντας πλέον σε μία παγκοσμιοποιημένη κοινωνία, βιώνουμε και την πρώτη παγκοσμιοποιημένη κρίση στην ιστορία. Παρ’όλο που η γενέτειρα του προβλήματος ήταν οι Η.Π.Α., η διάδοση του έγινε αστραπιαία κι υπάρχουν χώρες στις οποίες το πέρασμά της θα αφήσει εντονότερα κατάλοιπα. Αυτό συμβαίνει διότι η παγκοσμιοποιημένη οικονομία δεν έχει την στήριξη των αντίστοιχων κι απολύτως αναγκαίων πλέον παγκοσμιοποιημένων πολιτικών δομών και θεσμών, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν σε περίοδο κρίσης, φράγματα τα οποία θα συγκρατούσαν την ορμή της. Παράλληλα, δεν είναι λίγοι οι αναλυτές που υποδεικνύουν κι έναν άλλο παράγοντα που έπαιξε τον δικό του ξεχωριστό ρόλο. Αφήνοντας στην άκρη τις λαικίστικες ηθικολογίες, παρατηρεί κανείς ότι ο τρόπος δομής και λειτουργίας των σύγχρονων δυτικών κοινωνιών έχει αναγάγει την διαπλοκή, σε όλες τις μορφές της, σε απολύτως νομιμοποιημένο, αν όχι επικροτούμενο, φαινόμενο. Κι ακριβώς εδώ έρχεται να μπει ο σημαίνοντας ρόλος της ατομικής ευθύνης των πολιτών, καθώς αυτήν την νομιμοποίηση την προσφέρουμε όλοι μας –είτε με τις πράξεις, είτε με την ανοχή μας.

Όσο πιο πολύ εμβαθύνει κανείς, ιδιαίτερα σε κοινωνιολογικά φαινόμενα όπως το τελευταίο, τόσο περισσότερα αίτια δύναται να ανακαλύψει. Αυτό που θέλω όμως να τονιστεί, είναι ότι ο καπιταλισμός είναι ένα οικονομικό σύστημα που χαρακτηρίζεται από μία ενδογενή δυναμικότητα, η οποία αναπόφευκτα και διαχρονικά οδηγεί σε κρίσεις. Ένας από τους μεγαλύτερους οικονομολόγους του περασμένου αιώνα, ο Joseph Schumpeter, τόνιζε ότι η πρόοδος που επιτυγχάνεται με τον καπιταλισμό, τείνει από ένα σημείο και μετά να λαμβάνεται ως δεδομένη, με άμεση συνέπεια φαινόμενα υπερεκτιμήσεων κι άγνοιας κινδύνου τα οποία περιγράφησαν πιο πάνω. Ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά του συστήματος και ταυτόχρονα δείγμα της δυναμικής του, είναι η περίφημη «δημιουργική καταστροφή» (creative destruction). Είναι χαρακτηριστικό το γεγονός οτι στις Η.Π.Α. ακόμα και σε χρονιές φρενήρους ανάπτυξης, υπάρχει ένα ποσοστό θέσεων εργασίας της τάξης του 15% που χάνεται!! Είναι πραγματικά εντυπωσιακό το πόσο μαεστρικά ανακατανέμονται αυτές οι θέσεις από το ίδιο το σύστημα.

Ακόμα και τα πλέον φιλελεύθερα μέσα παγκοσμίως –όπως ο βρετανικός Economist-, παραδέχονται ότι το σύστημα έχει κάποιες φανερές αδυναμίες, οι οποίες πρέπει να διορθωθούν, έτσι ώστε να επανέλθει στην φυσιολογική του λειτουργία. Σε αυτήν που οδήγησε την ανθρωπότητα σε πρωτοφανή πρόοδο, ψήγματα της οποίας παρουσιάστηκαν στο παρόν άρθρο. Είναι λοιπόν προφανές, ότι για άλλη μια φορά ορισμένοι δογματιστές βιάστηκαν να θριαμβολογήσουν. Το κακό όμως είναι ότι ιδιαίτερα σε περιόδους κρίσης, όπως ορθότατα παρατηρεί ο νομπελίστας Paul Krugman, το τελευταίο που χρείαζεται είναι η αγκίλωση στην απολυτότητα πολιτικοοικονομικών δογμάτων. Η διέξοδος σε αυτές τις περιπτώσεις επέρχεται μέσω του ρεαλισμού και των πολιτικών σύνθεσης. Μέσω τέτοιων πολιτικών θα γίνουν οι απαραίτητες αλλαγές για να διορθωθούν τα κακώς κείμενα και να αφήσουν οι κοινωνίες την κρίση πίσω τους.

Ο καπιταλισμός, με την σύγχρονη μορφή του, είναι σαν ένα αυτοκίνητο τελευταίας τεχνολογίας που όσο πάει γίνεται και ταχύτερο. Στην πορεία αυτή, για διάφορους λόγους, χάθηκε ο έλεγχος του με συνέπεια ένα πολύ σοβαρό ατύχημα για το οποίο όλοι μετανιώνουμε. Το ότι συνέβη όμως αυτό το ατύχημα, δεν σημαίνει ότι θα ρίξουμε τις ευθύνες στο αυτοκίνητο, θα ζητήσουμε από τον μηχανικό να μην ασχοληθεί με τις ζημιές και θα πάμε την άλλη μέρα να αγοράσουμε πατίνι!! Παραφράζοντας τον Winston Churchill, θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο καπιταλισμός είναι αναμφίβολα το χειρότερο οικονομικό σύστημα –αν εξαιρέσουμε όλα τα υπόλοιπα...

O mpampoulas tis oikonomikis krisis kseskepazei ton alithino(?) Barack Obama

Paratirontas kaneis tin koini gnwmi den mporei para na diaisthanthei, mia oloena ki afksanomeni anisuxia twn politwn gia tin ekseliksi twn pragmatwn sto metwpo tis pagkosmias oikonomias. Anamesa se oles tis diaforetikes apopseis, teinoun na emfanizontai duo koines paradoxes. To oti afti einai I megaluteri oikonomiki krisi meta tin Megali Yfesi twn 30s ki episis oti oloi exoun strammeno to vlema stin neoeklegeisa kuvernisi twn IPA. Apo tin genneteira tis krisis perimenoun na erthei ki I lutrwsi. Tipote den einai fusika tuxaio, kathws an sto timoni tis uperdunamis paremene o allistou mnimis GW Bush, polu amfivallw an tha upirxe estw ki enas politis pou na ilpize stis kiniseis twn IPA gia eksodo tis pagkosmias oikonomias apo tin krisi. Omws, oi IPA apo ton Noemvrio –tupika apo ton Ianouario- diathetoun neo igeti sto timoni. O Barack Hussein Obama, eklextike ws o megalos anamorfwtis. I amerikaniki koinwnia, alla ki olokliri I ifilios, enapothese panw tou to –varutato omologoumenws- fortio tis gefurwsis twn xasmatwn –koinwnikwn, oikonomikwn, politikwn- pou klirodotise I oktaetia Bush, mazi kai tin elpida oti o neos proedros tha dwsei mia nea pnoi ki wthisi stin xwra gia na antimetwpisei ta oloena ki afksanomena provlimata. O Obama gnwrize oti to megalutero kai pio epeigon provlima sto opoio tha kaleito na dwsei ameses luseis, itan I oikonomiki krisi. Apo tin stigmi tis orkomwsias tou kai meta, o kainourios proedros katestise safes se olous tous tonous oti I katapolemisi tis tha einai I apoluti proteraiotita tou prwtou xronou tis diakuvernisis tou. Afto omws den simainei oti oi mexri stigmis kiniseis tou exoun apodeixthei antaksies twn prosdokiwn.
Anamfisvitita, to megalutero komati stin pita tis oikonomikis krisis to katexei o trapezikos tomeas. Ystera apo tin kratiki swtiria tis Bear Sterns tin anoiksi tou 2008 –I opoia kata pasa pithanotita apotelese kai tin arxiki spitha gia ola osa akolouthisan- kai tin ptwxefsi tis Lehman Brothers to fthinopwro, oi amerikanikes trapezes, I mia meta tin alli, deixnoun etoimes na katarrefsoun san trapouloxarta. Pagkosmioi kollossoi opws I Citigroup alla ki o asfalistikos gigantas me ta pilina podia AIG, me tis xrimatistiriakes tous aksies na tinoun stin ekmidenisi, epafiwntai pleon mono stin agkalia tou kratous gia tin epiviwsi tous. Poia einai mexri stigmis I politiki tis kuvernisis Obama ws lusi se olon afton ton kukewna? Sunexeis, stadiakes xrimatikes eneseis (cash injections) stis provlimatikes trapezes (tis evrews apokaloumenes kai zombie banks), me monadiko stoxo tin vraxuprothesmi epiviwsi tous. To gegonos oti I stratigiki tis kuvernisis den xaraktirizetai apo ena safes makroprothesmo plano, einai gia pollous analutes to simantikotero aitio tis katarrefsis tis empistosunis kai tis katholikis epikratisis tou panikou, toso metaksu twn politwn-katanalwtwn oswn kai twn agorwn. Pleon safis apodeiksi twn parapanw den tha mporouse na einai alli apo to prwtofanes katrakulisma tou xrimatistiriou tis Neas Yorkis kai pio sugkekrimena tou deikti Dow Jones, o opoios apo tis 8,280 monades pou vriskotan tin imera tis orkomwsias tou Obama, epese katw apo to psuxologiko orio twn 7,000 monadwn se ligotero apo enamisi mina kai twra xaropalevei ligo panw apo tis 6,500 me ta senaria gia peraiterw kathuzisi na kuriarxoun. Pleon, den uparxei kaneis pou na amfivalei – I krisi pou antimetwpizoume einai krisi empistosunis.

Megalos arithmos egkritwn oikonomologwn stin Ameriki, exontas thoruvithei apo tis teleftaies ekselikseis, askoun drumeia kritiki stin kuvernisi Obama gia ta mexri stigmis imimetra pou exei parei. To pleon aksioprosekto einai oti proerxontai apo olo to politiko/ideologiko fasma. Malista, orismenoi eks’aftwn –proeksarxontws tou fileleftherou prwin proedrou tis FED Alan Greenspan kai tou, prosfatws vravefthentos me Nobel, keunsianou aristerou (radical liberal) Paul Krugman (!!)- proevisan se mia anatreptiki protasi. Me apla logia, eriksan sto trapezi ws “ligotero kaki” lusi, tin proswrini kratikopoiisi twn “arrwstwn “ trapezwn, tin eksugiansi tous apo to kratos kai tin oso to dunaton taxuteri epanidiwtikopoiisi tous – o Krugman vaftise to sugkekrimeno egxeirima ws “pre-privatization”, “pro-idiwtikopoiisi”. Pantws, eite afti tha einai I lusi eite kapoia alli, den uparxei kapoios pou na min vlepei oti gia na arxisei na anastrefetai kapws I katastasi, epivalletai na parthoun metra polu pio drastika, apofasistika kai me pio makroprothesmi stoxefsi apo afta pou mexri stigmis exei parei o Obama.

Ekeino omws to opoio exei apotelesei mexri stigmis tin megaluteri apogoitefsi apo to sunolo twn kinisewn tou neou proedrou sto pedio tis oikonomias, einai I ekponisi tou prwtou tou proupologismou. Panta, o prwtos proupologismos stin thuteia enos proedrou exei isxurotato sumvoliko xaraktira kathws katadeiknuei tin katefthunsi pou stoxevei na akolouthisei oli I proedria kai thetei tous stoxous pou thelei na epituxei. Ypo atermones laikistikes fanfares ki asugastous panugurismous apo tin aristeri pteruga twn Dimokratikwn, parousiastike enas proupologismos o opoios oxi mono endeiksi prospatheias gefurwsis xasmatwn den apotelei, alla einai safestata to apofasistiko vima stin prospatheia epanaprosdiorismou tis Amerikanikis koinwnias kai twn diaxronikwn aksiwn aftis, apo mia entelws kaini vasi. Xaraktiristike efstoxa ws “to oneiro enos aristerou gia mia kainouria Nea Sumfwnia” (anafora sto rousveltiano New Deal twn 30s). To megethos tou aggizei to dusthewrito upsos twn 3.6 tris dollariwn, proupologizontai afksiseis se oles tis morfes kratikwn dapanwn plin twn amuntikogenwn ki ola afta apo enan anthrwpo pou mexri prin ligous mines dierrugnie ta imatia tou oti den pistevei sto megalutero kratos.

Vasiki stoxefsi tou proupologismou apotelei i anadianomi ploutou apo to kratos mesw drastikwn allagwn stin forologia. Afto o Obama stoxevei na to petuxei me katakorufi afksisi twn forwn gia tous plousioterous amerikanous. Lismonei omws, oti oi misoi apo tous amerikanous polites me etisio eisodima panw apo 250,000 dollaria einai idioktites mikrwn epixeirisewn. Oi teleftaioi einai aftoi pou ola afta ta xronia stiriksan tin amerikaniki oikonomia ki opoioi einai upefthunoi gia tin dimiourgia tou 90% twn newn thesewn ergasias ta teleftaia 15 xronia stis IPA. An I kuvernisi Obama pistevei oti o tropos gia na ekselthei apo tin krisi einai na afskisei ta kratika varu stous wmous twn sugkekrimenwn politwn, tote dustuxws planatai planin oiktra. Parallila, ta arithmitika dedomena kai oi provlepseis tou proupologismou mporoun na xaraktiristoun toulaxiston ws polu aisiodiksa, kathws opws egkuroi analutes episimainoun, den einai dunaton na prosdoka xrimatodotisi twn afksisewn twn kratikwn dapanwn apo tin afksisi forologias se ena 5% twn politwn kai monon.

Se ena palaiotero arthro mou, eixa anarwtithei gia to poion Obama tha vlepame sto timoni twn IPA, meta tin eklogiki tou epikratisi. Sugkekrimena, Tha einai o ideologos aristeristis i o pragmatistis metriopathis? Tha emfanistei o gerousiastis me to pio aristero katalogo psifismatwn stin gerousia pou tha thelisei ekmetallevomenos tis apolutes pliopsifies twn dimokratikwn na diasalefsei pros idion kommatiko ofelos tis isorropies tou politikou sustimatos, I o kainotomos xarismatikos politikos pou tha prospathisei na gefurwsei xasmata kai na dimiourgisei ena panethniko alla kai pagkosmio metwpo gia tin antimetwpisi twn muriwn provlimatwn. Ta mexri stigmis pepragmena tou sto oikonomiko pedio sunigoroun uper tou prwtou skelous. Kata tin proeklogiki periodo, o Obama tonize to poso polu thavmazei ton –repoublikano- proedro Reagan. O teleftaios itan aftos pou aksiopoiwntas sto epakro ta paradosiaka opla tis amerikanikis koinwnias – tin epixeirimatikotita, tin kainotomia kai tin atomiki prwtovoulia – odigise tin xwra se mia eikosaetia prwtofavnous anaptuksis. An o kainourios proedros thelei na vgalei tin xwra tou kai mazi me aftin ki olon ton kosmo apo aftin tin sovarotati krisi, tha prepei na akolouthisei akrivws afton ton dromo, ependuontas se afta akrivws ta idanika, milwntas ksana gia tous tropous me tous opoious tha odigisei ksana se troxia anaptiksis ton idiwtiko tomea kai gia to pws tha tonwsei pali tin idiwtiki prwtovoulia. Einai kairos gia tomes kai tharralea vimata pou tha dwsoun stin amerikaniki kai pagkosmia oikonomia tin apaitoumeni wthisi, ki oxi gia kontofthalmes, kairoskopikes kiniseis pou mporoun na ikanopoiisoun mono ena periorismeno kai peinasmeno gia eksousia kommatiko akroatirio. As elpisoume, oti o neos proedros tha apodeixthei antaksios twn peristasewn ki oxi apla aixmalwtos ideoologikwn kai kommatikwn agkilwsewn.